نگاهی به کتاب «ایدئولوژی ایرانی؛ در نقد آرامش دوستدار


آرامش دوستدار یکی از منتقدان سرشناس دین در ایران است. بنا به تعبیر معروف این فیلسوف ایرانی مقیم آلمان، راز عقب‌ماندگی انسان ایرانی «دین‌خویی» است. به گفته نیکفر در کتاب جدیدش، «داوری بنیادی آرامش دوستدار درباره فرهنگ ایران، دینی بودن آن و ناممکن بودن تفکر در آن است...توانایی طرح پرسش‌های رادیکال و تلاش در جهت پاسخ‌گویی به آن‌ها بدون رجوع به سنتی که پرسش‌بردار نباشد.»

این بحث دو فیلسوف ایرانی فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های آلمان به خاطر زبان دشوار و موضوعات پیچیده در نگاه اول بحث‌های انتزاعی نخبه‌گرایانه به نظر می‌رسد. اما جدال آن‌ها برسر دلایل «عقب‌ماندگی فکری ایران»، و کل خاورمیانه، با بحث‌های همیشگی تحصیل‌کرده‌ها و کتاب‌خوانان ایرانی و افغان ارتباط نزدیک دارد.

دوستدار باور دارد که دین اسلام موجب عقب‌ماندگی ایران است اما نیکفر از منظرهای مختلف این نظریه را به چالش می‌کشد. اما در این جا، مزیت دوستدار در این است که تزش با وجود خلاها در بستر گفتمان جاافتاده سکولارها و خداناباوران دین‌ستیز قرار می‌گیرد که در ایران و خاورمیانه هواخواهان زیادی دارند. نیکفر با این که نخستین فیلسوف جدی است که نظریه‌های دوستدار را به نقد می‌کشد ولی روشن نیست که در چارچوب کدام مکتب فکری به مساله «عقب‌ماندگی فکری» پاسخ می‌گوید.

اصطلاح «امتناع از تفکر» در وهله نخست این تصور را ایجاد می‌کند که انسان ایرانی قادر به تفکر نیست. ولی منظور آرامش این است که انسان ایرانی به دلیل بزرگ شدن در فرهنگ دینی برای پاسخ به سؤالات بنیادین در عرصه شناخت جهان، دولت‌داری و حقوق شهروندان به شریعت رجوع می‌کند.

اما نیکفر باور دارد که در این نگاه غیرتاریخی و ذات‌گرا، «تفاوت‌ها از میان می‌روند، معلوم می‌شود که هیچ کثرت و اختلافی وجود ندارد. ما همه سر و ته یک کرباسیم و سر و ته تاریخ ما یکی است.» البته، وی با دوستدار در این نکته موافق است که دیندار در مورد پاسخ به مسایل بنیادی وجودی مانند راز خلقت و یا توضیح طبیعت و جامعه به «متون مقدس» و داستان‌های آن بسنده می‌کند، از پرسش و بحث بیش‌تر خودداری کرده است. از همه مهم‌تر، «رمزگشایی‌های آنان معمولاً تلاش‌های تفسیری مضحک از سر بیچارگی هستند. شکست‌های آنان در این کار خللی در ایمان مومنان وارد نمی‌کند.»

تا این جای کار، نیکفر با آرامش دوستدار در مورد خصلت ناپرسایی مسلمانان در رابطه با متون مذهبی توافق دارد. اما، اختلاف از آن جا آغاز می‌شود که نیکفر نظریه دوستدار در مورد ناپرسایی و امتناع از تفکر در فرهنگ ایرانی را نابسنده و غیرشفاف توصیف می‌کند. چون، «دوستدار تاکنون پاسخی قانع‌کننده به این پرسش نداده است که مگر دیگر فرهنگ‌ها دین‌خو نبوده‌اند و حتی در دنیای مدرن هم‌چنان به نوعی دین‌خو نیستند.»

اشاره وی به اروپای قرون وسطا است که به رغم سلطه کلیسا و مذهب توانست وارد عصر روشن‌گری شود. هم‌چنان که ایالات متحده، کشوری سکولار و مدرن، دارای جمعیت بزرگ مذهبی است و مقامات سیاسی آن به انجیل و دعاخوانی در کلیسا افتخار می‌کنند. از این رو، نیکفر ضعف نظریه «دین‌خویی» را عدم صادق بودن آن درباب تمام فرهنگ‌ها و ادیان می‌داند. آن چه که «درمورد تاریخ و فرهنگ ایران... گفته می‌شود، [باید] مبتنی بر گزاره‌هایی باشد که بی‌استثنا در مورد هر تاریخ و فرهنگی صادق باشند.»

از نظر نیکفر، برخی بر این تصورند که اروپاییان به دلیل مسیحیت شروع به خردورزی به شیوه مدرن کردند. ولی برخلاف، «در اروپا خردورزی مدرن علی‌رغم مسیحیت و با وجود مانع‌هایی که این دین ایجاد کرده بود پاگرفت.» در سده‌های میانه، در نگاه مسیحیت و اسلام به جهان هیچ تفاوت کیفی وجود نداشت. در سه سده اخیر، مسیحیت زیر تاثیر علوم جدید و گسترش سرمایه‌داری بود که تحول یافت و «یزدان‌شناسی مسیحی در شکل امروزین آن شیک‌تر است و مهارت بیش‌تری در زیبایی‌شناختی کردن و آرام‌بخش کردن متن‌های[دینی] دارد.»

نیکفر خلاف دوستدار بر این اعتقاد است که انسان در یک جامعه مذهبی نیز می‌تواند به پرسش‌گری و انتقادگری روی بیاورد. شخص آرامش دوستدار به عنوان یک فیلسوف رادیکال بزرگ شده در «فرهنگ ایرانی» یک نمونه خوب آن است. البته، نیکفر هم در کتاب خود توضیح نمی‌دهد که امکان‌های دست‌یابی به تفکر انتقادی در یک جامعه سنتی و دین‌خوی اسلامی کدام‌اند. در غرب اسلوب علمی و فضای دموکراتیک، از جمله عدم هراس از دولت و جامعه برای نقد مقدسات و اعتقادات عمومی، به فیلسوف و پژوهش‌گر اجازه طرح پرسش‌ها و بحث‌های کلان را می‌دهد. نیکفر در این مورد ایده‌های مشخصی را مطرح نمی‌کند.

نیکفر باور دارد که فرهنگ، به سیاق آرامش دوستدار، به تنهایی علل عقب‌ماندگی فکری را در ایران نمی‌تواند توضیح بدهد و باید به عرصه‌های مادی دیگر توجه شود. از همه مهم‌تر، فرهنگ جامعه و ایدئولوژی به دین آن شکل می‌بخشد. به خصوص اگر دین از سوی یک گروه تمامیت‌خواه ایدئولوژیک اعمال گردد، به مراتب سرکوب‌گرتر و توتالیتر است. «اسلام» داعش با «اسلام» صوفیان و دین‌داران سنتی‌ای متفاوت است که با اقتضائات و تحولات دوران سازش کرده و تحول یافته است. نیکفر امکان تحول فکری و در پیش گرفتن شیوه پرسش‌گری در دولت‌های توتالیتر دینی مانند جمهوری اسلامی را کم‌تر از دولت‌های نیمه‌سکولاری چون اندونزی و تونس می‌داند.

به هر حال، اگر فضای دموکراتیک به وجود بیاید و ادیان در برابر نقد جریان‌های فکری قرار بگیرند، امکان تحول‌ آن‌ و دین‌داران وجود دارد، چنان‌چه این موضوع در اروپا اتفاق افتاد. نیکفر خلاف دوستدار بر این نظر است که «اسلام می‌تواند با برداشت‌های نظری مختلفی از جهان سازگاری نشان دهد، به این دلیل ساده که مساله اصلی اسلام هیچ‌گاه تبیین جهان نبوده است.»

این به معنای آن است که ایرانیان برای ساختن یک نظام سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پیش‌رفته می‌توانند از تجارب و مکاتب فکری دیگر استفاده نمایند. چون، خلاف شعار اسلام‌گرایان، تمام راه‌حل‌ها و پاسخ‌ها به مسائل و معضلات جدید را نمی‌توان در متون مذهبی یافت. اما، این کار نیازمند تفکر و اسلوب پژوهشی انتقادی و جدید است.

مشخصات کتاب:

محمد رضا نیکفر/ایدئولوژی ایرانی- در نقد آرامش دوستدار/ انتشارات روناک/۱۹۷ صفحه/۱۳۹۹.
خالد خسرو / ایندیپندنت فارسی
 

فیلمها و خبرهای بیشتر در کانال تلگرام پیک ایران
[کد مطلب: 208589] [تاريخ انتشار: بيست و هفتم خرداد ۱۳۹۹ برابر با شانزدهم ژوئن ۲۰۲۰] [ نسخه مناسب چاپ ]
تقسيم با ديگران:

در زمینه‌ی انتشار نظرات کاربران گرامی رعایت چند مورد ضروری است
  • لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید
  • «پيک ايران» مجاز به ویرایش ادبی نظرات کاربران است
  • مطالبی که حاوی کلمات رکيک، غير اخلاقی و يا توهين به ديگران باشد منتشر نميشوند
  • نظراتی که پیرامون این خبر نباشد منتشر نمیشود
  • نطرات حاوی لينک منتشر نميشوند
نام: (الزاميست)
نظرات شما (حداکثر تعداد حروف با احتساب فاصله بين حروف 1000 حرف ميباشد):

Captcha
اعدادی را که در تصویر بالا می بینید (بدون فاصله گذاشتن میان آنها) در باکس زير وارد کنید و سپس دکمه ارسال را کليک کنيد
نظرات خوانندگان
نوشته شده در تاريخ يکم تير ۱۳۹۹ برابر با بيست و يکم ژوئن ۲۰۲۰ ، 07:35:51 توسط نوید
مشخصات "ائدئولوگی ما ایرانی"ها :۱- خرافات مذهبی و خرافات مذهبی در لباس سکولار. ۲- برتری طلبی قومی و ملی. ۳.زاده گویی ( فقط حرف ، و حرف بی‌محتوا که ریشه در صحبت‌های پا مبنری دارد). ۳- تعارف، که منشأ لاپوشانی فردی و اجتماعی است. ۴- تنبلی و صبر که ریشه در سرکوب و سرکوفت دارد. ۵- لفافه گویی که ریشه "کلیله و دمنه" دارد. فخر فروشی خصوصا در دارا ها. ۶- ظاهرسازی که ریشه در " با سیلی صورت خود را سرخ کردن". ۷-، ۸-، ۹-، ۱۰- ، ۱۱- ، ۱۲-
نوشته شده در تاريخ بيست و نهم خرداد ۱۳۹۹ برابر با هجدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 15:30:02 توسط مخالف ( آشنای قدیمی!)
مصاحبه نیکفر در رادیو فردا هست که میگوید فیلسوف مجبوب اولش هایدگر آلمانیست! هیتلر هم فاشیسم خودش را از تزهای فلسفی هایدگر بهره گرفته بود مثل جناب نیکفر! در سایتهای دیگر با او بحث و مجادله شد و انتقاد به برخی دیدگاههای راستگرایش هرچند خودش را چپ میداند. نیکفر اولا سوادش در حدی نیست که بخواهد استاد آرامش دوستدار را نقد کند که ریشه عقبماندگی ایران وایرانی را در حضور اسلام عقب مانده ارتجاعی خوب ریشه یابی کرده است وگرنه مشکل ایران به فقر منابع طبیعی و غیره برنمیگردد بلکه نفوذ این دین لعنتی اسلام است که مثل ویروس یا غده سرطانی به جان پیکر ایران افتاده و 1400 سال بیمارش کرده! مثلا نادانی نیکفر که میگوید اسلام بیگناه است که توی سرش باید زد که ببیند با نقش زن برده در اسلام مگرمیشود با حذف نیمی از جمعیت به پیشرفت و تمدن رسید؟ کجای اسلام با دمکراسی همخوانی دارد؟ اصلا آزادی در اسلام وحشی میتواند باشد وقتیکه دین ممنوعیت هاست؟ با قوانین ضد بشری عصر حجری اسلام غیر ممکن است به حقوق بشر مساوی بین مردادن وخصوصا زنان رسید! با حضور اسلام در ایران غیر ممکن است حتی به نیمه دمکراسی یا پلورالیسم نیم بند رسید!
نوشته شده در تاريخ بيست و نهم خرداد ۱۳۹۹ برابر با هجدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 13:21:19 توسط کارگر کمونیست
وقتی الیزابت کهنه پرست بعنوان نماد سلطنت در انگلستان و دیگران در قرن ۲۱ و در زمانه اینترنت، در کلیساها و مساجد در حال لولیدن هستند، وقتی اقشار رنگارنگ بورژوازی ضد انقلاب در قدرت و محفلهای بدروغ اوپوزیسیون، عاشورا، تاسوعا، سفره مشکل گشا و دهها نوع کوفت و زهر مار برگزار میکنند، آری این جماعت نه در جایگاهی هستند، نه صلاحیت آن را دارند، نه می خواهند و نه قادر هستند با دین برخورد کنند، چرا که مصمم هستند، از دین و مذهب بعنوان ابزار تحمیق، فریب و ایجاد رعب و وحشت با هدف استثمار هر چه بیشتر کارگران استفاده کنند. لذا از آنجا که دین در طول تاریخ در خدمت استثمارگران حاکم و علیه حکومت شوندگان ستمکش بوده است، ضرورتی تاریخی حکم می کند که ستمکشان و در راس آنها طبقه کارگر به رهبری حزب کمونیست انقلابی، با انقلاب کمونیستی و با همبستگی بین المللی، نظام دین و سرمایه جمهوری اسلامی را در ایران نابود کنند و با بکارگیری جدیدترین روشهای پداگوژی انقلابی به تعلیم و تربیت کودکان، نوجوانان و جوانان بپردازند و دست تمام نهادهای دینی و کهنه پرستان را در هر لباس و موقعیتی از دخالت در زندگی جامعه بخصوص زنان کوتاه کنند.
نوشته شده در تاريخ بيست و نهم خرداد ۱۳۹۹ برابر با هجدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 12:27:09 توسط کارگر کمونیست
طبقات حاکم در طول تاریخ با استفاده ابزاری از دین با کمک دکانداران دین، به گرفتن مالیات، باج و خراج، ستمگری، استثمار وحشیانه و قتل عام دهقانان میپرداختند. شورشیان را اعدام میکردند و کشیش و آخوند هم ادعا میکردندکه آنها به جهنم رفتند! امروز هم دین در به همراه مرام ضد انسانی ناسیونالیست فاشیست، بعنوان ابزارهای فریب، تحمیق، رعب و وحشت بعنوان ایدئولوژی توسط طبقه حاکم با هدف استثمار وحشیانه کارگران و دیگر اقشار خلق بکارگرفته میشود. دیروز خدا شاه میهن (بخوان نظم فاشیستی دستگاه آخوندی و سلطنت با ماشین سرکوب خود با هدف چپاول کارگران "میهن") و امروز ولایت وقیح در ایران و "رئیس جمهورهایی" چون اردوغان، پوتین و ترامپ که خدا و شاه را یکجا در خود دارند و نه فقط کارگران "میهن" که مصمم هستند حاصل رنج کارگران دیگر سرزمینها را توسط ماشین نظامی و عوامل دست نشانده خود چپاول کنند. آنچه که کارگران اروپا را اندکی در جاده هستی غیر دینی انداخته، نه بحث جمعی فیلسوف و روشنفکر، که انقلاب فرانسه، حضور کارگران کمونیست، آنارشیست و سوسیالیست در انقلابات، تشکلات و مبارزات کارگری و پراتیک زندگی غیر دینی میباشد.
نوشته شده در تاريخ بيست و نهم خرداد ۱۳۹۹ برابر با هجدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 07:08:23 توسط افراسیاب
اینترنت با ساتلیت بیاد آن باقیمانده اسلام هم از بین میرود، این عقب ماندگی و وحشیگری اسلامیها و سرداران صدر اسلام در داستانهاشون اینقدر زیاد است که خود باورمندان به این مذهب هم براشون خیلی سخته که یک راهی پیدا کنن و روش ماله بکشن، اصلا نمیتوانن با یک آدم روشن فکر به بحث بنشینن و دائم قصه تعریف میکنن و فکر میکنن اینهمه آدم دانشگاه رفته و با سواد باید این قصه های چند هزار سال پیش را باور کنن، البته بخش زیادی از بیسوادها باور دارن. تاریخ خود اسلام هم بدست خود مسلمانان نوشته شده و تقریبا میتوان گفت نود درصدش دروغ است، تمام جنگها و وجود پیامبران همه و همه خیالبافیهای خلفای عباسی است که برای خودشان هویت سازی میکردن، یکیش تاریخ طبری که سراسر قصه و دروغ است. یکجوری داستانسرای کردن که انگار مسلمانان در سیاره دیگری بودن. الان کاملا و بطور صد در صد ثابت شده که شخصی بنام محمد شخصیت افسانه ای است و علی حسن حسین عمر عثمان شخصیتهای داستانی هستند مثل شاهنامه فردوسی. این حمله اعراب هم در اصل کودتای ارتش ساسانی بوده که بخش بزرگیش در قسمت غرب ایران عرب بودن و آنها در آن قسمت قدرت پیدا میکنن.
نوشته شده در تاريخ بيست و هفتم خرداد ۱۳۹۹ برابر با شانزدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 20:27:06 توسط اکثریت ساکت
۲)خیلی ها سرشون رو بخاطر عشق به دانش و حقیقت از دست دادند ولی مبارزه علیه خرافات هیچوقت متوقف نشده ولی در کشورهای اسلامی هرنوع نواندیشی سریع سرکوب میشه چون اسلام تمامیت خواه است. چاره کار چیه؟ برای بیرون آمدن از این مصیبت باید جلوی اسلام ایستاد، در بهترین حالت اسلام فقط در خانه ها و پشت دیوارهای مساجد باید آزاد باشه، منشأ قوانین باید عقل باشه و منشأ اخلاق انسان دوستی.
نوشته شده در تاريخ بيست و هفتم خرداد ۱۳۹۹ برابر با شانزدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 20:24:32 توسط اکثریت ساکت
۱)مقاله جالبی بود. واضحه که مصیبتی که ایران گرفتارش شده منشأ اسلامی داره. مقایسه جوامع با فرهنگ مسیحیت با جوامع اسلامی از چند نکته اشتباهست. اول اینکه قیامی که جوامع غرب دویست سال پیش ضد خرافات کردند ریشه در بی عدالتی و فقر داشت، انقلاب فرانسه بعنوان جرقه در انبار باروت باعث نابودی سلطه کلیسا و نه خود مسیحیت بود، این کار ممکن شد چون دین مسیحیت در حقیقت یک دین سیاسی نیست این دین امروز در جامعه هست ولی دخالت در سیاست نمیکنه. دین اسلام یک دین سیاسیست، در کشورهای اسلامی نمیشه قوانین و قراردادهای اجتماعی مخالف آنچه در اسلام هست تدوین کرد. ماهیت اسلام تمامیت خواه است و چون قوانین اسلامی از زمان راهزنان صدر اسلام تغییری نکرده اند، جوامع اسلامی قرن هاست پیشرفت نکردند. درغرب قوانینی در جامعه هست که کاملا ضد دین مسیحیست و این دینداران هستند که باید خودشون رو وفق بدند، این در کشورهای اسلامی چه داعشیش، چه عرق خورش غیر ممکنه. دوم اینکه از صدها سال پیش در اروپا و آمریکا حتی زمانی که خرمذهبی های مسیحی حاکم بودند، فهمیدن علم و دانش همیشه در جریان بوده، ...
نوشته شده در تاريخ بيست و هفتم خرداد ۱۳۹۹ برابر با شانزدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 13:18:38 توسط گویا
یکبار که برای کاری به کلیسا رفتم یک کشیش به من گفت که با ایرانیها خیلی کار کرده ام و آنها را خوب می شناسم در بین ایرانیها آدم معتدل کم هست به قول معروف یا از این ور بوم می افتند یا از آنور بوم. از گفته آن کشیش جا خوردم چون خودم هم همین نظر را داشتم. موشکافی مشکلات کشورهای جهان سوم بسیار سخت است شما کشورهای آفریقایی زیادی را می بینید که مسیحی هستند اما وضعیت خوبی ندارند. توجه کنید که در خود اروپا نیز کشورهای غرب و شرق اروپا خیلی متفاوت هستند. داشتن جمعیت سالم از لحاظ هوشی، جسمی و اخلاقی و پرورش انسانهای درستکار بدون اجبار آنها به پذیرش دینی خاص، موتور محرکه یک جامعه خواهد بود که در نهایت امکان ساخت جامعه ای بانشاط و پویا را میسر می سازد.
نوشته شده در تاريخ بيست و هفتم خرداد ۱۳۹۹ برابر با شانزدهم ژوئن ۲۰۲۰ ، 09:39:37 توسط آذر
تحقیقات نشان داده است مذهبی ترین کشورهای دنیا ضد مذهبی ترین نیروها را در خود پرورده کرده اند چون هر تزی، آنتی تز خود را در جامعه موجود دارد. جامعه ای بشدت ضد مذهبی و متنفر از اسلام که بیش از چهار دهه شلاق و جنایت اسلام را در ساختار دولت و حکومت دینی بر پیکر خود تجربه کرده است، یکی از ستونهای تضمین کننده حکومت عدالتخواهانه و سوسیالیستی آینده خواهد بود. با وضع نمودن قوانین و موازین قضایی و حقوقی درعقیم ساختن اشتهای دین برای دخالت در دولت،ایجاد و گسترش فضای فکری و فرهنگی جامعه ای آزاد، برابر و انسانی، ساختار و جامعه ای مسلح به ترقی خواهی از زاویه منافع عمومی مردم است که در چنین فضای گسترده ای از مدنیت، انسانیت، دانش و بویژه در عصر دهکدهٔ جهانی امروز، جایی برای تحجر و توحش هیچ دین و مسلکی که بخواهد تاریکی را حاکم کند باقی نمیگذارد. مدافعین آزادیخواهی، کمونیستها و مدافعین انسانیت که در تلاش برای تحقق جامعه ای سوسیالیستی هستند قابلیت حقانیت تاریخی، علمی و آن درجه از اعتماد بنفس و پتانسیل بالا از ظرفیتهای نگهداری و تحقق این چنین جامعه ای کاملاً انسانی را در خود دارند. آینده ازآن انسانیت است.



آگهی های تجارتی


پايان آگهی های تجارتی